Kamulaştırma Davalarında Bedel İadesi Sorunu
Acele kamulaştırma sonrası bedel tespiti ve tescil davasında veya istinaf sonrası yerel mahkemece daha düşük bedel belirlenmesi halinde fazla ödenen kamulaştırma bedelinin iadesi gerekir.
Kamulaştırma işlemlerinde bedelin tespiti çoğu zaman birden fazla dava sürecini içerir. Türkiye’de özellikle acele kamulaştırma (2942 s. K. md 27) ile bedel tespiti ve tescil davaları (md 10) arasındaki ilişki, “fark bedelin” ne şekilde ve kime iade edileceği bakımından ciddi tartışmalar doğurmuştur.
Uygulamada iade ihtimali iki durumda ortaya çıkar:
- Acele kamulaştırma davasında belirlenen ve idare tarafından hak sahibine ödenen bedelin, daha sonra Kamulaştırma Kanunu md 10 uyarınca açılan bedel tespiti ve tescil davasında daha düşük belirlenmesi,
- Bedel tespiti ve tescil davası kararının istinaf/temyiz üzerine bozulması ve yeniden yargılama sonunda daha düşük bir bedel belirlenmesi.
Her iki durumda da ortak soru şudur:
👉 Hak sahibi fazla aldığı kamulaştırma bedelini iade etmek zorunda mıdır?
Acele Kamulaştırma Süreci (md 27)
Acele kamulaştırmada izlenecek yol:
- İdare, mahkemeden acele el koyma kararı ister.
- Mahkeme bilirkişi marifetiyle geçici nitelikte bir bedel belirler.
- Bu bedel idare tarafından hak sahibine ödenir, idare taşınmaza el koyar.
- Ancak bu bedel kesin değildir.
Kanun açık şekilde acele el koyma bedelinin “geçici bedel” olduğunu düzenlemiştir. Kesin bedel daha sonra açılacak bedel tespiti ve tescil davasında (md 10) belirlenir.
Bedel Tespiti ve Tescil Davası (md 10)
Bu davada belirlenen bedel kesin kamulaştırma bedelidir. md 10/9’a göre:
“Mahkemece tespit olunan bedelin hak sahipleri adına bankaya yatırılmasıyla tescile karar verilir.”
Dolayısıyla kamulaştırma bedelinin nihai miktarı md 10’a göre belirlenir.
Acele Kamulaştırmada Fazla Ödeme Sorunu
Yargıtay’ın istikrarlı içtihatlarına göre:
➡ Acele kamulaştırmada ödenen bedel geçici bedeldir.
➡ Kesin bedel m.10 davasında belirlendikten sonra geçici bedel ile kesin bedel arasındaki farkın iadesi mümkündür.
Bedel Tespiti ve Tescil Davasında Fazla Ödeme Sorunu
- Bedel tespiti ve tescil davasında ilk bedel belirlendi ve bankaya yatırıldı.
- Karar istinaf tarafından bozuldu.
- Yeniden yargılamada mahkeme daha düşük bir bedel belirledi.
- Bedel tespiti ve tescil davasında verilen karar kesinleşmeden hak sahibi bedeli çekerse,
- Bozma sonrası daha düşük bedel belirlenirse,
- Fazla çekilmiş bedel “haksız iktisap” niteliğindedir ve iade edilmelidir.
ANAYASA MAHKEMESİNİN GÖRÜŞÜ
AYM’nin özellikle “mülkiyet hakkı – orantılılık” incelemesi kapsamında önemli kararları vardır.
- Acele kamulaştırmada verilen geçici bedelin nihai bedelin yerine geçemeyeceği vurgulanmıştır.
- Fazla ödeme konusunda, idare lehine bir geri alma mekanizmasının varlığının mülkiyet hakkına aykırı olmadığı ifade edilmiştir.
- Yeter ki:
- Kanuni dayanak bulunsun,
- Usul güvenceleri sağlansın.
Bu karar, fazla ödenen kamulaştırma bedelinin iadesinin anayasal olarak mümkün ve meşru olduğunu ortaya koyar.
GENEL SONUÇ
🟦 Kamulaştırma sürecinde belirlenen bedelin hangi nedenle fazla ödendiğinin önemi yoktur.
🟩 Hak sahibi fazla aldığı bedeli iade etmekle yükümlüdür. Ancak idarenin kamulaştırma bedelinin iadesi için farklı bir dava açmasının gerekip gerekmediği ve iade edilecek fark bedele faiz uygulanıp uygulanmayacağı hukuken tartışmalıdır.
🟥 Bu tür bir sorunla karşı karşıya kalınmaması için kamulaştırma süreçlerinin tamamında avukat ile temsil önemlidir. Özellikle kamulaştırma avukatı ile çalışılması bilirkişi varsa raporundaki teknik hataların düzeltilmesi ve doğru kamulaştırma bedelinin belirlenmesi açısından önemlidir.